بدل آن : يك وزن و نيم آن سليخه و عشر آن بسباسه و روغن آن جالى و محلل و قطور آن جهت درد گوش و دوى و طنين و تمريخ بدان جهت رفع ثآليل و شقاق مزمن و نرم كردن عصب و درد دندان و اوجاع بارده و فالج و امثال آن و تحليل ورم جگر و سپرز و بواسير و با مصطكى جهت قى بلغمى و ضماد آن با عنبر جهت نزلات بارده و سردى دماغ و جرب و حكه و تقشر جلد و قروح نافع و آشاميدن يك مثقال آن با آب و عسل مهيج قى و مسهل و با آب و سركه جهت تنقيه جگر و سپرز و پنج درهم آن مسهل رطوبات رقيقه . مضر معده ، مصلح آن انيسون چون داخل حبوب كنند متكرج نمىگردد . حب بلسان به فتح حاى مهمله و كسر باى مشدده و فتح باى موحده و لام و سين مهمله و الف و نون . ماهيت آن : تخم درخت بلسان است به قدر فلفى و بزرگ‌تر از آن و اندك مايل به طول و رنگ آن اشقر و اندك ثقيل الوزن و مغز آن سفيد و طعم آن تلخ و فرق ميان آن و تخم بشام آنست كه تخم بشام بىمزه و بىمغز و مدور است و گفته‌اند بالفعل چون حب بلسان و درخت آن مفقود است تخم بشام را بدل آن مىكنند و بدل آن نمىشود . طبيعت آن : در آخر دويّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : مقوى معده و رافع برودت آن و مقوى هاضمه و با قوّت ترقاقيه و مجفف رطوبات معده و امعا و رافع صرع و سدر و درد سر كهنه و نو و مغص و امراض بلغمى و سوداوى و ضيق النفس و سرفه و ورم ريه و درد معده و تحليل رياح و نفخ و تفتيح سده جگر و استسقا و عرق النساء و گزيدن هوام و عسر البول و احتباس حيض و داء الثعلب و داء الحيه و تقويت بيخ موى شرباً و ضماداً نافع و جلوس در طبيخ آن جهت انفتاح رحم . مضر مثانه ، مصلح آن كثيرا . مقدار شربت آن : تا دو درهم . بدل آن : يك وزن و نيم آن عود بلسان و اگر نباشد به وزن آن سليخه و عشر آن بسباسه و در ترياقيت هم وزن آن زراوند طويل و حب الغار است و در بلسان نيز بعضى خواص آن مذكور شد . حبة الخضراء به فتح حاى مهمله و باى موحده مشدده و ضم تاى مثناة فوقانيه و الف و لام و فتح خا و سكون ضاد معجمتين و فتح راى مهمله و الف . ماهيت آن : ثمر درخت بطم است كه به فارسى سقز نامند و در بطم خواص درخت آن مذكور شد و حبة الخضرا را به فارسى بن نامند و دو نوع است يك نوع را شاه بن گويند و اين كوچك‌تر و پوست آن نازك‌تر به حدى كه با پوست توان خاييد و خورد و دويّم از آن بزرگ‌تر و پوست آن صلب‌تر و ابن مؤلف گفته كه اين زمان سه نوع است بدين قسم كه در مال ورد و نواح آن درخت بن را با پسته پيوند مىكنند ثمر آن بزرگ‌تر و لذيذتر مىشود و آن را كلخنك نامند و بهترين آن سبز تازه بزرگ دانه آنست و درخت شاه بن را ضرو نامند و ثمر آن در خوشه مىباشد و خام آن را ( بنشه نامند و ) « 1 » در آب دوغ و دوراغ داخل مىنمايند براى نيكويى طعم و رايحه و تقويت معده درخت شاه بن را ضرو و صمغ آن را صمغ الضرو گويند و در حرف ضاد خواهد آمد . طبيعت تازه آن : در اول گرم و خشك و خشك آن در سيّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : مفرح و مقوى حواس و جگر و سپرز و مبهى و مهيج باه و مسمن بدن و گرده و مسكن اوجاع باطنى و مفتح سده گرده و مخرج رطوبات سينه و شش و منقى بدن از فضلات بلغمى و مفتت حصات و ملين صلابتى كه از صدمه و ضربه به هم رسيده باشد و مخرج اقسام كرم معده و مدر بول و حيض و خون بواسير كه منقطع شده باشد و مسخن گرده و معده و محلل نفخ و رياح شرباً و با قوّت قابضه جهت فالج و لقوه و سرفه و خفقان و درد كمر و پشت و قولنج و غشى و استسقا مفيد و با بادام و شكر جهت تسمين بدن و تقطير البول و با سركه آشاميدن جهت درد سر و تنقيه جگر و گزيدن افعى و رتيلا نافع و داخل نان كردن باعث سرعت انهضام و رافع ضرر آنست و مضر محرورين و بطى الهضم و ردى الكيموس و مصدع و مضر دماغ و احشاى حار و اكثار آن باعث جوشش دهان و ابطال شهوت طعام ، مصلح آن گلاب و رب ريباس و ربوب فواكه حامضه و سكنجبين و گويند كثيرا و گويند خميره بنفشه . مقدار شربت آن : از سه درهم تا پنج درهم . بدل آن : مغز بادام تلخ يا پسته يا گردكان و گويند به وزن آن حب الطبيخ است و ضماد آن منضج جراحات صلب و طلاى آن منقى وجه و جهت كلف و شقاق لب مفيد و طلاى سوخته آن بر داء الثعلب باعث روييدن موى آنست خصوصاً موى سر و برگ آن را چون خشك نموده بكوبند و بر موى غلاف سازند موى را بروياند و دراز گرداند و مداومت اغتسال به آن در حمام مانع نزلات و بغايت مجرب و چوب و برگ آن در اول گرم و خشك و مقوى بدن و جهت دفع رايحه كريهه بدن و گريزانيدن

--> ( 1 ) . فقط در نسخه ب